حالت ؛ يا به گريهء حسرت و ندامت به توبه كردن صادق ، و يا به گرفتن حظّ خود از آنچه تمنّى كرده است و نظر كرده بسوى او ؛ پس كسى كه بگيرد حظّ خود را بدون توبه ، رجوع او بسوى آتش است ، و امّا توبه‌كننده كه گريه كند به حسرت و ندامت از نظر كردن خود به آرزوى آن ، پس جاى او بهشت است و محلّ بازگشت رضوان پروردگار . شرح تفصيلى بدان كه قلب ، بيتى است كه چشم و گوش و ساير قواى ادراكيّهء ظاهريّه ، به‌منزلهء ابواب و كرياس آن است ، و وارد مىشود آنچه قواى ادراكيّه ، ادراك مىكنند آن را از نيك و بد بر قلب ؛ پس چشم ، جاسوس دل و بريد « 3 » عقل است و آنچه را مىبيند مىرساند به قلب و عقل ، و مدركاتى كه مخالف با اوامر و نواهى الهى است - در قلب و نفس و عقل - به حركت مىآورد شهوات و هواهاى طبيعيّهء نفسانيّه را ، و باز مىدارد عبد را از توجّه و اقبال به حقّ تعالى و مانع مىشود از سلوك در سبيل الهى . و هرگاه باز نداشت قواى ظاهريّه را از توجّه به مشتهيات ، و توجّه كرد به آنها بتكرار ، ملكهء آن شهوت و آرزو در دل حاصل مىشود ، و حجاب مىشود قلب را از ادراك معارف ، و عقل را از ادراك علوم ، و مورث مىشود اخلاق ذميمه و اعمال سيّئه را ؛ و ملكات خسيسه و اخلاق رذيله . و اعمال سيّئه تخم آتش است در آخرت ، و موجب عذاب و عقاب است كه : حفّت النّار بالشّهوات . و حضرت امام ( ص ) مىفرمايد : پس طريقهء نجات از اين مهالك ، اعتصام و تمسّك است به بستن چشم و گوش ، و در دفع اين مهالك چاره‌اى بهتر از اين نيست كه چشم را از محرّمات ببندد ؛ و باعث بستن چشم از

--> ( 3 ) - پيك ، قاصد